Martwica uszu u świń? Nowe spojrzenie na zmiany w obrębie uszu u świń

W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się dobrostanowi świń, ponieważ zarówno konsumenci, jak i producenci dążą do podnoszenia standardów opieki nad zwierzętami. Wśród problemów dobrostanowych w produkcji trzody chlewnej istotnym wyzwaniem pozostaje tzw. martwica małżowiny usznej świń (Porcine Ear Necrosis, PEN). Schorzenie to dotyczy świń zarówno w okresie odchowu, jak i tuczu, i charakteryzuje się występowaniem zmian na małżowinie usznej. Zmiany zazwyczaj rozpoczynają się jako suche strupy na końcówce ucha lub rany u jego nasady, jednak mogą przekształcać się w wilgotne, krwawiące owrzodzenia prowadzące nawet do częściowej utraty ucha. Termin ten został po raz pierwszy użyty w 1984 roku jako „zespół martwiczego ucha świń” i miał charakter tymczasowy do czasu wyjaśnienia etiologii i patogenezy choroby.

Pomimo istotnego wpływu PEN na dobrostan świń, jego dokładna etiologia i patofizjologia przez długi czas pozostawały niejasne.

Wśród potencjalnych czynników wskazywano m.in.: zakażenia skórne i ogólnoustrojowe, odkładanie kompleksów immunologicznych w drobnych naczyniach ucha, obecność mikotoksyn w paszy oraz obgryzanie uszu, jednak dotychczas nie uzyskano jednoznacznych dowodów potwierdzających ich rolę.

PEN jest powszechnie uznawany za schorzenie wieloczynnikowe, na które wpływają:

• gryzienie
• urazy skóry
• wysoka obsada
• wysoka temperatura i/lub wilgotność
• nieprawidłowy skład dawki pokarmowej

Złożoność problemu oraz ograniczona liczba badań utrudniają jego pełne zrozumienie, a nawet po czterech dekadach od pierwszego opisu PEN pozostaje niewyjaśniony. W celu pogłębienia wiedzy przeprowadzono od 2019 roku trzy szeroko zakrojone badania terenowe na fermach w Belgii, które stanowiły podstawę pracy doktorskiej.

Badania obejmowały m.in.:

• ocenę częstości występowania PEN i nasilenia zmian
• analizę metagenomiczną patogenów w zmianach, krwi i skórze
• badania serologiczne i antygenowe
• analizę mikotoksyn w paszy i krwi
• badania histologiczne
• monitoring warunków środowiskowych
• ocenę zachowań (po raz pierwszy w kontekście PEN)

Badania ponad 6000 prosiąt w wieku 3–10 tygodni na pięciu fermach wykazały, że:

• moment pojawienia się, częstość i nasilenie zmian różniły się między fermami, a nawet między kojcami w tej samej komorze
• zmiany początkowe miały postać łagodnych strupów, a rany pojawiały się później
• łagodne zmiany nie wpływały na przyrosty w okresie odchowu
• nasilenie zmian mogło różnić się między lewym a prawym uchem
• najczęściej wykrywane bakterie to:
  • Staphylococcus, Streptococcus
  • Mycoplasma hyopharyngis
  • Fusobacterium
  • Clostridium
  • Prevotella
• często wykrywane wirusy (astro-, pico-, rota- i torowirusy) były głównie patogenami jelitowymi
• PRRSV i PCV2 były nieobecne lub występowały na bardzo niskim poziomie we krwi
• poziomy mikotoksyn były niskie i nie wykazywały związku z PEN
• badania histologiczne wykazały głównie powierzchowne zmiany
• ocena behawioralna wykazała, że świnie często angażowały się w manipulację oralną uszu towarzyszy z kojca, przy czym częstotliwość ta zmieniała się w czasie. Zachowanie to często występowało przed pojawieniem się widocznych zmian chorobowych, a świnie w kojcach o wysokiej prewalencji PEN wykazywały większą intensywność tych manipulacji. Niektóre gospodarstwa zgłaszały również zmiany na ogonach i bokach ciała.

Pomimo wykrycia licznych patogenów w zmianach, , większość z nich była obecna również na zdrowych uszach, co sugeruje, że jest to mało prawdopodobne, aby odgrywały one rolę we wczesnym etapie powstawania tych zmian. Wyniki badań histologicznych wskazują natomiast, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem objawów klinicznych obserwowanych w gospodarstwach są uszkodzenia mechaniczne spowodowane manipulacją oralną małżowiny, a następnie wtórna infekcja bakteryjna. Niemniej jednak, ostatnio donoszono o roli konkretnej bakterii: Fusobacterium necrophorum, w etiopatologii PEN

Nie należy jednak pomijać rzadkich przypadków zmian u ciężko chorych prosiąt, które mogą być związane z zaburzeniami krążenia lub infekcjami skóry i wymagają dalszych badań.

Moje własne badania, przegląd literatury oraz obserwacje z codziennej pracy terenowej pozwalają mi twierdzić, że zmiany na końcówkach uszu najczęściej wynikają z obsysania/ gryzienia, które zazwyczaj zaczyna się od niewielkiego strupa.

Natomiast zmiany u nasady ucha najczęściej powstają podczas pobierania paszy. W momencie, gdy świnie opuszczają głowę do karmidła, nasada ucha staje się odsłonięta i może być łatwo pogryziona przez inne osobniki.

Ten rodzaj zachowania może występować w sytuacjach ograniczonej przestrzeni przy karmidłach lub nieregularnego dostarczania paszy. Hipotetycznie można przypuszczać, że taka agresja przy korycie może utrzymywać się we wczesnej fazie tuczu, jeśli podobne problemy występowały już w okresie odchowu. Często zdarza się, że warchlaki importowane do polskich tuczarni przyjeżdżają ze zmianami na uszach – świeżymi lub wygojonymi; zmiany te zazwyczaj ustępują w ciągu trzech tygodni. Jednak w niektórych kojcach problem może utrzymywać się przez dłuższy czas.

Leczenie antybiotykami może przynosić pozorną korzyść, ponieważ częstotliwość zachowań manipulacyjnych często naturalnie spada w ciągu 2–3 tygodni, co pozwala na zaschnięcie zmian. Jednak w ciężkich przypadkach podanie leków może być konieczne, aby uniknąć powikłań, takich jak ropnie płuc powstałe w wyniku systemowego rozprzestrzeniania się bakterii.

Aby ograniczyć te niepożądane zachowania, środowisko powinno być wzbogacone tak, aby zwierzęta koncentrowały się na elementach otoczenia, a nie na częściach ciała współtowarzyszy, choć w warunkach intensywnej produkcji jest to wyzwaniem. Niemniej jednak wymagane są dodatkowe badania, aby wyjaśnić przyczyny manipulacji oralnych, naświetlić rolę wtórnych bakteryjnych infekcji skóry oraz opracować skuteczne strategie kontroli i zapobiegania.

Jednakże wyniki wszystkich krótkoterminowych testów i badań należy interpretować z ostrożnością, ponieważ częstotliwość występowania zmian na uszach u świń jest bardzo zmienna.

Podsumowanie

Obserwacje behawioralne wskazują, że manipulacje oralne często poprzedzają pojawienie się widocznych zmian i występują częściej w kojcach, w których później obserwuje się większą liczbę zmian na uszach.

Wczesne zmiany na końcówkach uszu zazwyczaj wynikają z obsysania/ obgryzania, podczas gdy zmiany u nasady ucha wydają się być ściślej powiązane z gryzieniem przy karmnikach.

Łagodne zmiany zazwyczaj nie wpływają na wyniki produkcyjne, a zachowania manipulacyjne często samoistnie ustępują. Wykrywane bakterie pełnią najprawdopodobniej rolę wtórną. W ciężkich przypadkach może być konieczne leczenie. Ogólnie termin „martwica ucha” może być mylący, ponieważ zmiany te są w dużej mierze wynikiem czynników behawioralnych, a nie rzeczywistej martwicy tkanek.