Hệ vi sinh vật, rối loạn hệ vi sinh, và sử dụng thuốc kháng khuẩn trên heo

Ngành chăn nuôi heo hiện đại đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng phức tạp trong việc duy trì sức khỏe vật nuôi và hiệu quả sản xuất. Ngay cả khi đã áp dụng các biện pháp can thiệp nhắm đến những tác nhân gây bệnh cụ thể, nhiều đàn heo vẫn ghi nhận năng suất thấp hơn kỳ vọng hoặc tình trạng dịch bệnh kéo dài, tái diễn. Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu chúng ta đã đánh giá đầy đủ tất cả các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe vật nuôi hay chưa?

Một trong những yếu tố thường bị bỏ qua là hệ vi sinh vật đường ruột, được ví như một “cơ quan vô hình” nhưng lại đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe, khả năng miễn dịch và năng suất của heo. Việc hiểu rõ đặc điểm của hệ vi sinh vật cũng như những yếu tố có thể làm mất cân bằng hệ này ngày càng trở nên quan trọng đối với sự thành công của các chương trình quản lý sức khỏe đàn và dinh dưỡng (Wang và cs., 2025).

Microbiota vs Microbiome

Hệ vi sinh vật (microbiota) là tập hợp các vi sinh vật cư trú tại một vị trí cụ thể trên cơ thể vật chủ, chẳng hạn như đường ruột, đường hô hấp hoặc da. Các vi sinh vật này tương tác với nhau và với vật chủ, tạo nên một hệ sinh thái có tính đa dạng rất cao.

Với sự phát triển của các công nghệ giải trình tự thế hệ mới (Next-Generation Sequencing – NGS), nghiên cứu không chỉ xác định được những vi sinh vật hiện diện mà còn làm rõ vai trò và chức năng của chúng trong cơ thể vật chủ. Từ đó, khái niệm hệ gen vi sinh vật (microbiome) ra đời, bao gồm toàn bộ vật liệu di truyền của hệ vi sinh vật cùng các chức năng chuyển hóa liên quan (Berg và cs., 2020). Cách tiếp cận này giúp hiểu sâu hơn về ảnh hưởng của hệ vi sinh vật đối với sinh lý và đáp ứng miễn dịch của vật chủ.

Hệ vi sinh vật không cố định mà luôn thay đổi và thích nghi

Hệ vi sinh vật ở heo bắt đầu được hình thành từ giai đoạn bào thai và phát triển mạnh sau khi sinh, khi heo tiếp xúc với môi trường xung quanh. Cấu trúc hệ vi sinh vật được thiết lập trong những giai đoạn đầu đời đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển miễn dịch, hiệu quả sử dụng thức ăn và khả năng đề kháng với các bệnh nhiễm trùng trong suốt cuộc đời của heo (Liu và cs., 2023; Monteiro và cs., 2022).

Tuy nhiên, hệ vi sinh vật luôn là một hệ sinh thái động, không ngừng thay đổi để thích nghi với các tác động từ sinh lý, dinh dưỡng, môi trường và điều kiện quản lý. Khả năng thích ứng này có ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực duy trì trạng thái cân bằng sức khỏe của vật nuôi và khả năng chống chịu trước bệnh tật (Luo và cs., 2022).

Eubiosis and dysbiosis: Hai mặt của cùng một hệ sinh thái

Cân bằng hệ vi sinh (eubiosis) là trạng thái cân bằng chức năng của hệ vi sinh vật, trong đó các vi sinh vật có lợi cùng tồn tại hài hòa, góp phần bảo vệ vật chủ và duy trì cân bằng sinh lý của cơ thể.

Ngược lại, rối loạn hệ vi sinh (dysbiosis) là tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh vật. Hiện tượng này có thể xảy ra do sự suy giảm tính đa dạng của quần thể vi sinh vật, sự thay đổi về tỷ lệ hiện diện giữa các nhóm vi sinh vật hoặc sự suy giảm các chức năng bảo vệ vốn có của hệ vi sinh vật.

Rối loạn hệ vi sinh thường xuất hiện khi hệ vi sinh vật bị tác động bởi các thay đổi về môi trường hoặc sinh lý, đặc biệt dưới ảnh hưởng của các yếu tố gây stress như:

• Thay đổi khẩu phần ăn đột ngột
• Cai sữa sớm
• Stress nhiệt
• Đồng nhiễm
• Sử dụng thuốc kháng khuẩn không phù hợp

Không chỉ làm giảm tính đa dạng vi sinh vật, rối loạn hệ vi sinh còn làm suy yếu vai trò bảo vệ của hệ vi sinh vật đường ruột, tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các tác nhân gây bệnh cơ hội và làm gia tăng nguy cơ viêm mạn tính.

Khi hệ vi sinh vật bị mất cân bằng, vật nuôi trở nên dễ bị tác động bởi các tác nhân gây bệnh hơn, dẫn đến năng suất giảm và gia tăng nguy cơ mắc các bệnh đường ruột cũng như bệnh toàn thân (Tang và cs., 2025). Do đó, việc duy trì trạng thái cân bằng vi sinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là nền tảng giúp duy trì một trong những hàng rào bảo vệ tự nhiên đầu tiên của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh.

Hệ vi sinh vật bảo vệ cơ thể tránh được bệnh như thế nào?

Một hệ vi sinh vật khỏe mạnh hoạt động như một hàng rào bảo vệ tự nhiên thông qua nhiều cơ chế khác nhau:

Trong thực tế, những yếu tố nào ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật?

Thành phần và tính ổn định của hệ vi sinh vật ở heo chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau. Trong đó, dinh dưỡng, quản lý chăn nuôi và điều kiện môi trường là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến sự cân bằng của hệ vi sinh vật (Tang và cs., 2025).

	Dinh dưỡng Khẩu phần chứa quá nhiều protein không được tiêu hóa hết, hàm lượng chất xơ lên men thấp hoặc những thay đổi khẩu phần đột ngột trong giai đoạn cai sữa có thể thúc đẩy quá trình lên men protein trong đường ruột, dẫn đến sự hình thành các chất chuyển hóa có hại. Bên cạnh đó, việc sử dụng phụ gia thức ăn không phù hợp cũng có thể làm ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng vi sinh.
	Quản lý và môi trường Các yếu tố gây stress như nhiệt độ cao, cạnh tranh trong đàn hoặc các thao tác quản lý có thể làm tăng nồng độ cortisol, từ đó ảnh hưởng đến khả năng điều hòa miễn dịch và làm mất cân bằng hệ vi sinh vật. Ngoài ra, điều kiện vệ sinh kém và chất lượng nước uống không đảm bảo cũng góp phần làm gia tăng áp lực mầm bệnh trong môi trường chăn nuôi.
	Yếu tố sinh lý và di truyền Tuổi, yếu tố di truyền và sự hiện diện của các bệnh gây suy giảm miễn dịch (do virus hoặc vi khuẩn) đều có thể tác động trực tiếp đến thành phần hệ vi sinh vật, đồng thời làm thay đổi mức độ nhạy cảm của vật nuôi đối với bệnh tật.

Thuốc kháng khuẩn: Tác động đến hệ vi sinh vật và tình trạng rối loạn hệ vi sinh

Một trong những yếu tố quan trọng nhất dẫn đến rối loạn hệ vi sinh là việc sử dụng thuốc kháng khuẩn (AMs) không hợp lý. Mặc dù đóng vai trò thiết yếu trong điều trị các bệnh nhiễm trùng, việc sử dụng thuốc kháng khuẩn kéo dài hoặc thiếu kiểm soát có thể gây ra nhiều tác động bất lợi đối với sức khỏe vật nuôi và tính bền vững của hoạt động chăn nuôi (Upadhaya và Kim, 2022).

Tác động của thuốc kháng khuẩn nhằm loại bỏ các tác nhân gây bệnh nhưng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hệ vi sinh vật, làm thay đổi cấu trúc và trạng thái cân bằng của hệ sinh thái vi sinh trong cơ thể.

Điều chỉnh từ Seekatz AM và cs., 2022

Thách thức từ việc hạn chế sử dụng thuốc kháng khuẩn và các giải pháp thay thế

Trên phạm vi toàn cầu, việc sử dụng thuốc kháng khuẩn trong chăn nuôi đang ngày càng được quản lý chặt chẽ hơn, xuất phát từ những lo ngại về kháng kháng sinh (AMR), một trong những thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới.

Tuy nhiên, việc hạn chế sử dụng thuốc kháng khuẩn không nên được xem là tạo ra khoảng trống trong điều trị hay thiếu lựa chọn thay thế, mà là cơ hội để áp dụng các chiến lược quản lý sức khỏe mới. Trong bối cảnh này, vai trò của bác sĩ thú y cần chuyển từ điều trị sang phòng bệnh chủ động, với trọng tâm là điều hòa hệ vi sinh vật, thúc đẩy trạng thái cân bằng vi sinh và tăng cường khả năng chống chịu của vật nuôi như những trụ cột quan trọng cho một nền chăn nuôi bền vững.

Hiện nay, ngành chăn nuôi đã có nhiều giải pháp thay thế an toàn và hiệu quả, nổi bật gồm:

Kết luận

Mối liên quan giữa hệ vi sinh vật, rối loạn hệ vi sinh và bệnh mang tính đa yếu tố, do đó cần được tiếp cận một cách toàn diện thông qua dinh dưỡng, quản lý, môi trường và sử dụng thuốc kháng khuẩn có trách nhiệm. Trong bối cảnh hiện nay, việc xem sức khỏe hệ vi sinh vật là một phần của chiến lược sản xuất không chỉ góp phần nâng cao năng suất và sức khỏe đàn heo mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi, phù hợp với định hướng Một sức khỏe (One Health).