Tổn thương móng phụ và yếu khớp bàn chân ở heo nái

Heo nái bị què thường có khoảng thời gian từ cai sữa đến phối giống lần đầu kéo dài hơn và tỷ lệ thụ thai thấp hơn. Tình trạng què có thể do nhiều yếu tố kết hợp, bao gồm di truyền, tốc độ tăng trưởng nhanh, thiếu hụt dinh dưỡng và điều kiện chuồng nuôi. Vì vậy, cần có cách tiếp cận có hệ thống, tập trung vào phòng ngừa để kiểm soát vấn đề này.

Móng phụ mọc quá dài: Nhận biết và xử lý

Móng phụ thường không tiếp xúc với mặt sàn nên ít bị mài mòn tự nhiên. Vì vậy, móng có xu hướng ngày càng dài khi heo nái lớn tuổi và trải qua nhiều lứa đẻ. Khi mọc quá dài, trên 3 cm, móng phụ có thể chạm sàn và mắc vào các khe của sàn slat, gây rách móng và làm lộ lớp mô nhạy cảm bên dưới móng (corium), từ đó gây đau và tạo điều kiện cho nhiễm trùng.

Chất lượng nước cũng là một yếu tố thường bị bỏ qua. Hàm lượng tổng chất rắn hòa tan (TDS) cao trong nước uống có mối tương quan thuận với tình trạng móng phụ và móng chân mọc quá dài. Nguyên nhân có thể do sự mất cân bằng axit–bazơ và nước–điện giải, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển của mô sừng ở móng. Tại những trang trại thường xuyên gặp vấn đề về móng, phân tích thành phần hóa học của nước, bao gồm hàm lượng cụ thể của các khoáng chất, là một bước kiểm tra đơn giản nhưng thường bị bỏ qua.

Hướng xử lý thực tế

Cần cắt tỉa móng phụ định kỳ. Cách thực hiện thuận tiện nhất là cắt móng cho heo nái khi nái đang nằm trong ô chuồng đẻ, sử dụng kéo cắt ống PVC (xem hình bên dưới). Thao tác này thực hiện nhanh, đồng thời ít gây stress cho cả heo nái và người thực hiện.

Yếu khớp bàn chân: Vấn đề do nhiều yếu tố

Khớp bàn chân (pastern) — khớp nối phần dưới của chân với móng — được nâng đỡ bởi hệ thống dây chằng và gân, có nhiệm vụ chịu áp lực cơ học ngày càng tăng khi heo nái phát triển. Khi hệ thống nâng đỡ này suy yếu, khớp bàn chân bị duỗi quá mức khi heo di chuyển, làm thay đổi sự phân bố trọng lượng và tăng áp lực lên các cấu trúc nhạy cảm như xương thuyền (navicular bone) (xem hình). Hậu quả là heo bị đau, móng mài mòn bất thường và tình trạng què ngày càng tiến triển.

Tình trạng yếu khớp bàn chân có thể do nhiều yếu tố tương tác với nhau, bao gồm di truyền; tốc độ tăng trưởng nhanh khiến gân và dây chằng không kịp thích nghi; thiếu hụt các khoáng chất đa lượng và vi lượng; và điều kiện chuồng nuôi làm tăng áp lực cơ học lên các khớp chưa phát triển hoàn thiện.

Chuồng nuôi và sàn chuồng: Điều kiện môi trường ảnh hưởng đến sức khỏe móng

Các yếu tố từ môi trường chuồng nuôi có thể góp phần đáng kể gây chấn thương do tác động cơ học. Thay sàn thép dạng khe mỏng bằng sàn gang hoặc sàn bê tông dạng khe có bề mặt được hoàn thiện tốt có thể giúp hạn chế tổn thương móng phụ, nhờ giảm các cạnh sắc và khe hở khiến móng phụ mọc dài dễ mắc vào và bị rách.

Ngoài ra, cần chú ý khi chuyển đổi loại sàn chuồng. Heo cái chọn giống ở giai đoạn sau cai sữa cần được chuyển từ sàn nhựa mềm sang sàn bê tông trước khi đạt 25 kg thể trọng để móng được mài mòn tốt hơn. Điều này giúp hạn chế móng mọc quá dài, đồng thời tránh gây áp lực cơ học quá mức lên móng và các khớp chưa phát triển hoàn thiện.

Mặc dù vận động có lợi cho heo nái, không gian quá rộng trong chuồng nuôi theo nhóm có thể làm tăng nguy cơ trượt chân và choạng chân, từ đó gây chấn thương và tạo áp lực lên các dây chằng nâng đỡ.

Dinh dưỡng: Nền tảng giúp duy trì cấu trúc vận động khỏe mạnh

Dinh dưỡng là yếu tố then chốt trong việc hỗ trợ sức khỏe của dây chằng và gân, qua đó giúp duy trì độ vững chắc của khớp bàn chân.

• Khoáng đa lượng (P, Ca, Mg): Phốt pho đóng vai trò rất quan trọng; thiếu phốt pho làm suy yếu các cơ giúp duy trì vị trí của xương, từ đó có thể dẫn đến lệch trục chi và đau khớp. Thiếu canxi và phốt pho trong giai đoạn tăng trưởng mạnh làm giảm tổng khối lượng xương và tăng áp lực lên sụn khớp. Khẩu phần cho heo cái chọn giống trong giai đoạn tăng trưởng cần tuân theo khuyến cáo của nhà cung cấp giống về hàm lượng phốt pho tiêu hóa tiêu chuẩn hóa, đồng thời duy trì tỷ lệ canxi/phốt pho phù hợp để đảm bảo quá trình khoáng hóa xương tối ưu. Khi sử dụng phytase hoặc các nguồn bổ sung phốt pho khác, cần lưu ý điều chỉnh để duy trì tỷ lệ này. Magiê cũng rất cần thiết vì đóng vai trò là đồng yếu tố trong quá trình tổng hợp collagen.

• Sự phối hợp giữa các khoáng vi lượng: Độ bền của gân và dây chằng phụ thuộc nhiều vào sự phối hợp của nhiều khoáng vi lượng. Việc bổ sung nhiều dưỡng chất có tác động hỗ trợ lẫn nhau sẽ hiệu quả hơn so với chỉ tập trung vào một loại khoáng riêng lẻ. Các dạng khoáng vi lượng hữu cơ có khả năng hấp thu và sử dụng trong cơ thể tốt hơn so với các nguồn khoáng vô cơ.
  • Đồng: Cần thiết cho quá trình tạo liên kết chéo giữa các sợi collagen và elastin, góp phần tăng độ bền của xương và duy trì cấu trúc vững chắc của gân.
  • Kẽm: Có vai trò thúc đẩy tăng trưởng và chống viêm, hỗ trợ sửa chữa và tái tạo mô.
  • Mangan: Là đồng yếu tố quan trọng của các enzyme tham gia hình thành sụn và cơ chế chống oxy hóa.
  • Crom: Hỗ trợ chuyển hóa glucose, cung cấp năng lượng cần thiết cho quá trình tổng hợp collagen và sửa chữa mô.
  • Selen: Giúp giảm stress oxy hóa và phản ứng viêm, đồng thời thúc đẩy tế bào gốc biệt hóa thành tế bào gân.

Di truyền: Chú trọng chọn lọc cấu trúc chân khỏe mạnh

Tình trạng yếu khớp bàn chân có hệ số di truyền ở mức trung bình, do đó có thể được cải thiện thông qua chọn lọc giống. Khi tuyển chọn heo cái hậu bị, cần đánh giá tư thế khớp bàn chân ở cả chân trước và chân sau, bên cạnh các đặc điểm khác về cấu trúc chân. Loại sớm những heo hậu bị có góc khớp bàn chân không phù hợp trước khi đưa vào đàn sinh sản sẽ hiệu quả và tiết kiệm chi phí hơn nhiều so với việc phải xử lý các vấn đề phát sinh trong suốt nhiều lứa đẻ sau đó.

Các điểm cần lưu ý trong quản lý thực tế

• Kiểm tra móng phụ sau mỗi lứa đẻ và cắt tỉa khi móng mọc quá dài. Sử dụng kéo cắt ống PVC khi heo nái nằm nghiêng.
• Đánh giá khớp bàn chân và cấu trúc chân khi tuyển chọn heo hậu bị, đồng thời ghi chép và lưu lại kết quả.
• Kiểm tra tổng chất rắn hòa tan (TDS) trong nước uống hai lần mỗi năm; cần kiểm tra kỹ hơn tại những trang trại xảy ra tình trạng móng mọc quá dài nhưng chưa xác định được nguyên nhân.
• Đảm bảo cung cấp đủ phốt pho tiêu hóa và canxi trong giai đoạn chuyển tiếp từ cuối giai đoạn sau cai sữa sang đầu giai đoạn nuôi thịt.
• Sử dụng các dạng Cu, Zn, Mn, Se và Cr có khả dụng sinh học cao (dạng hữu cơ).
• Đánh giá sàn chuồng; cân nhắc thay sàn thép dạng khe bằng sàn gang.
• Quản lý phù hợp việc chuyển đổi loại sàn giữa các giai đoạn nuôi. Không nên tiếp tục nuôi heo cái hậu bị trên sàn nhựa khi đã vượt quá 25 kg thể trọng; đồng thời cần chú ý đến độ rộng khe của sàn dạng khe, không quá 18 mm đối với heo hậu bị.
• Đánh dấu và loại thải những heo nái bị lệch khớp bàn chân nghiêm trọng, thay vì tiếp tục giữ lại qua nhiều lứa đẻ.

Kết luận

Các tổn thương ở móng phụ và tình trạng yếu khớp bàn chân hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát nếu được quản lý một cách có hệ thống. Cần kết hợp cắt tỉa móng định kỳ, sử dụng sàn chuồng phù hợp, tối ưu dinh dưỡng khoáng đa lượng và vi lượng, đồng thời chọn lọc giống chú trọng đến cấu trúc chân khỏe mạnh. Những trang trại đưa các biện pháp này vào quy trình quản lý thường xuyên sẽ giúp cải thiện phúc lợi của heo nái, kéo dài thời gian khai thác sinh sản và nâng cao năng suất sinh sản.