Nhu cầu sắt ở heo con hiện nay: liệu đã được cung cấp đủ chưa?

Tầm quan trọng của sắt

Sắt chiếm khoảng 4,5% lớp vỏ Trái Đất, tuy nhiên trong cơ thể sinh vật sống, sắt chỉ là một nguyên tố vi lượng, chiếm chưa đến 1%.

Heo hấp thu sắt chủ yếu qua khẩu phần ăn và có thể được dự trữ trong cơ thể (thậm chí với lượng khá lớn) để sử dụng khi cần thiết. Sắt đóng vai trò thiết yếu đối với sự sống, bởi vì:

• Cần thiết cho quá trình vận chuyển và gắn kết oxy thông qua nhóm hemoglobin và myoglobin.
• Là coenzyme của rất nhiều enzyme quan trọng (như catalase, cytochrome, peroxidase, xanthine oxidase, flavoprotein, succinate dehydrogenase, v.v.), đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau, giữ vai trò then chốt đối với sức khỏe và sự sống.

Sắt và heo: Heo nhận được bao nhiêu? Nhu cầu là bao nhiêu?

Heo con khi sinh ra chỉ có tổng lượng sắt khoảng 40–50 mg, đủ để đáp ứng nhu cầu sinh lý trong 2–3 ngày đầu sau sinh. Tuy nhiên, chỉ khoảng 6,5–7 mg trong số này thực sự là sắt dự trữ, phần còn lại đều gắn với nhân heme (Macrovichalis và cs., 2010). Từ khi sinh ra cho đến lúc cai sữa, nguồn sắt trực tiếp duy nhất của heo con là sữa heo mẹ, tuy nhiên khả năng chuyển sắt qua sữa của heo nái rất hạn chế.

Vì vậy, hàm lượng sắt từ các nguồn tiềm năng được ước tính như sau:

• Sữa đầu (colostrum): khoảng 2 mg/ngày/heo con
• Sữa thường: khoảng 1 mg/ngày/heo con (Svoboda & Drábek, 2005)
• Sắt từ môi trường: về mặt lý thuyết, hành vi ủi, đào bới có thể cung cấp 10–15 mg/ngày/heo con

Heo là loài duy nhất xảy ra phổ biến việc thiếu máu do thiếu sắt sau sinh, xuất phát từ tình trạng thiếu sắt bẩm sinh. Do đó, để phòng ngừa thiếu máu, heo con thường được bổ sung sắt trong 3–4 ngày đầu đời, bằng đường tiêm hoặc đường uống.

Các khuyến cáo về bổ sung sắt dao động từ 100–150 mg/heo con khi dùng với mục đích phòng ngừa, và có thể lên đến 200 mg khi điều trị hiện tượng thiếu máu (National Pork Board, 2021). Các khuyến cáo này thường được tính dựa trên lượng sắt nguyên tố. Do đó, để cung cấp 200 mg sắt nguyên tố, cần tiêm khoảng 370 mg sắt dextran.

Nhu cầu sắt của heo con sẽ khác nhau tùy theo tốc độ tăng trưởng và mức độ chuyển hóa. Trong điều kiện hiện nay, với heo con tăng trọng từ 5 kg lên 6 kg trong vòng 21 ngày, nhu cầu sắt ước tính từ 310 mg đến 380 mg (Van Gorp và cs., 2012), tương đương với mức nhu cầu khoảng 369 mg được Kamphues đề xuất.

Dựa trên lượng sắt hấp thu và nhu cầu sắt trong suốt giai đoạn heo con theo mẹ 21 ngày, có thể ước tính mức thiếu hụt khoảng 140–150 mg sắt, gần tương đương với lượng sắt thường được bổ sung cho heo con trong những ngày đầu đời.

Việc tiêm thêm sắt cho heo con trong giai đoạn xử lý sau sinh có làm thay đổi tình hình không?

Theo nghiên cứu của Chevalier và cs. (2021), khi tiêm các liều sắt khác nhau (0, 50, 100, 200 và 300 mg), tốc độ tăng trưởng tốt nhất được ghi nhận ở những heo con được bổ sung 200 và 300 mg sắt. Khi theo dõi trọng lượng của heo:

• Ở 22 ngày tuổi, không ghi nhận sự khác biệt giữa các nhóm.
• Ở 38 ngày tuổi, xuất hiện xu hướng khác biệt giữa tất cả các nhóm được bổ sung sắt so với nhóm không được bổ sung, với mức chênh lệch trên 4 kg trọng lượng cơ thể.
• Ở 52 ngày tuổi, không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa về mặt thống kê về trọng lượng. Điều này có thể cho thấy heo con xảy ra hiện tượng tăng trưởng bù khi bắt đầu được cung cấp sắt từ nguồn bên ngoài thông qua thức ăn.

Nồng độ hemoglobin (Hb) là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá hiệu quả của phương pháp bổ sung sắt, bởi vì sắt trong cơ thể chủ yếu được gắn với nhóm heme. Trong nghiên cứu trên, heo được tiêm 0 mg và 50 mg sắt có nồng độ Hb dưới 9 g/dL lần lượt cho đến ngày 38 và ngày 29. Thiếu máu do thiếu sắt thường được định nghĩa khi nồng độ Hb < 9 g/dL, trong khi theo Schlam’s Veterinary Hematology (Thorn, 2010), giá trị tham chiếu bình thường của Hb ở heo nằm trong khoảng 10–16 g/dL.

Điều gì xảy ra khi giai đoạn cai sữa kéo dài hơn 21 ngày?

Nếu giai đoạn cai sữa được kéo dài thêm một tuần, heo con có thể đạt trọng lượng khoảng 7,5 kg trong giai đoạn theo mẹ, đồng nghĩa với nhu cầu sắt có thể tăng lên đến 500 mg. Mức này vượt xa lượng sắt được bổ sung, lượng sắt heo con hấp thu từ sữa, cũng như lượng dự trữ sắt có sẵn khi mới sinh.

Vậy có nên bổ sung liều sắt thứ hai trong giai đoạn theo mẹ hay không?

Một lần nữa, các nghiên cứu cho thấy những kết quả đáng chú ý. Chen và cs. (2019) chứng minh rằng việc điều chỉnh phác đồ bằng cách bổ sung hai liều sắt thấp (40 mg sắt/kg thể trọng) vào 3 ngày tuổi và 14 ngày tuổi mang lại những lợi ích rõ rệt:

• Tăng trọng tốt hơn so với phác đồ chỉ bổ sung một liều (150 mg/kg thể trọng) vào 3 ngày tuổi.
• Cải thiện khả năng hấp thu sắt từ khẩu phần, thông qua việc giảm biểu hiện hepcidin (một hormone đóng vai trò ức chế quá trình hấp thu sắt và huy động sắt từ gan, lách và tủy xương).
• Giảm nguy cơ ngộ độc sắt, nhờ hạn chế stress oxy hóa và ngăn ngừa hiện tượng tự thực bào của tế bào gan.

Việc tiêm 40 mg sắt/kg thể trọng vào 3 ngày tuổi được xem là cần thiết và cung đủ sắt để phòng ngừa thiếu sắt và thúc đẩy sự phát triển hình thái của ruột.

Tương tự, Chevalier và cs. (2023) đã tiêm 200 mg sắt dextran vào 1 ngày tuổi, và tiêm thêm 200 mg vào 6–8 ngày tuổi. Việc bổ sung mũi tiêm sắt thứ hai này giúp tăng nồng độ hemoglobin tại thời điểm cai sữa và cuối giai đoạn sau cai sữa, cũng như tăng ADG (tăng trọng bình quân ngày) từ cai sữa đến khi xuất bán tạo ra sự khác biệt khoảng 3 kg trọng lượng cuối cùng khi xuất chuồng; và cải thiện tỷ lệ nạc thăn (loin yield).

Vì vậy, có nhiều luận cứ rõ ràng ủng hộ việc bổ sung mũi sắt thứ hai trong giai đoạn theo mẹ.

Một chiến lược khác từng được thử nghiệm là bổ sung sắt cho heo nái trong giai đoạn mang thai, tuy nhiên nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả không rõ ràng trên heo con. Điều này cho thấy heo nái không có khả năng huy động sắt hiệu quả truyền vào sữa đầu hoặc sữa thường.

Kết luận

Sắt đã được bổ sung cho heo con từ đầu thế kỷ XX, nhưng liều lượng sử dụng hầu như chưa được rà soát và cập nhật lại trong nhiều thập kỷ. Thực tế, có hai yếu tố quan trọng đã thay đổi đáng kể: khả năng tăng trưởng của heo con ngày nay cao hơn rất nhiều, và thời gian cai sữa hiện được kéo dài hơn để heo con có trọng lượng lớn hơn. Vì vậy, có lẽ đã đến lúc nên xem xét lại liều lượng hoặc phác đồ bổ sung sắt, chẳng hạn như áp dụng bổ sung sắt hai lần trong giai đoạn heo con theo mẹ.