Mikrobiota, dysbioza i stosowanie antybiotyków w produkcji świń

Współczesna produkcja trzody chlewnej stoi przed coraz bardziej złożonymi wyzwaniami związanymi z utrzymaniem zdrowia i równowagi produkcyjnej. Pomimo ukierunkowanych działań wobec konkretnych patogenów często obserwuje się partie zwierząt o niższych niż oczekiwane wynikach produkcyjnych lub z utrzymującymi się problemami zdrowotnymi. Rodzi to istotne pytanie: czy uwzględniamy wszystkie czynniki wpływające na zdrowie zwierząt?

Jednym z często pomijanych elementów jest mikrobiota (swoisty „niewidzialny narząd”), która odgrywa kluczową rolę w zdrowiu, odporności i produktywności świń. Zrozumienie jej dynamiki oraz mechanizmów zaburzeń staje się coraz ważniejsze dla skuteczności programów zdrowotnych i żywieniowych (Wang et al., 2025).

Mikrobiota a mikrobiom

Mikrobiota to zespół mikroorganizmów zasiedlających określone miejsce w organizmie gospodarza, takie jak jelita, drogi oddechowe czy skóra. Mikroorganizmy te oddziałują między sobą oraz z gospodarzem, tworząc wysoce dynamiczny układ.

Rozwój technologii sekwencjonowania nowej generacji (NGS) umożliwił przejście od identyfikacji składu mikroorganizmów do analizy ich funkcji. Doprowadziło to do wprowadzenia pojęcia mikrobiomu, obejmującego pulę genomów oraz ich funkcje metaboliczne (Berg et al., 2020), co pozwala lepiej zrozumieć ich wpływ na fizjologię i odpowiedź immunologiczną gospodarza.

Mikrobiota nie jest statyczna – adaptuje się i ewoluuje

Zasiedlanie mikrobiologiczne u świń rozpoczyna się już w życiu płodowym, nasila się podczas porodu oraz we wczesnym kontakcie ze środowiskiem. Początkowy skład mikrobioty bezpośrednio wpływa na rozwój układu odpornościowego, efektywność wykorzystania paszy oraz odporność na infekcje w dalszym życiu (Liu et al., 2023; Monteiro et al., 2022).

Mikrobiota nie jest jednak układem statycznym. Ulega ciągłym zmianom w odpowiedzi na czynniki fizjologiczne, żywieniowe, środowiskowe i związane z zarządzaniem. Ta plastyczność determinuje zdolność zwierzęcia do utrzymania równowagi między zdrowiem a chorobą (Luo et al., 2022).

Eubioza i dysbioza – dwie strony tego samego ekosystemu

Eubioza oznacza funkcjonalną równowagę mikrobioty, w której korzystne mikroorganizmy współistnieją w harmonii, wspierając ochronę organizmu i utrzymanie homeostazy.

Z kolei dysbioza to stan utraty tej równowagi, wynikający z obniżenia różnorodności mikrobiologicznej, zmian proporcji drobnoustrojów lub utraty funkcji ochronnych.

Dysbioza często jest wywoływana przez czynniki stresowe, takie jak:

• Gwałtowne zmiany dawki pokarmowej
• Wczesne odsadzanie
• Stres cieplny
• Koinfekcje
• Niewłaściwe stosowanie antybiotyków

Poza spadkiem różnorodności mikrobiologicznej, dysbioza wiąże się z utratą funkcji ochronnych mikrobioty, co sprzyja namnażaniu patogenów oportunistycznych i rozwojowi przewlekłych stanów zapalnych.

Zwierzęta z dysbiozą są bardziej podatne na infekcje, osiągają gorsze wyniki produkcyjne oraz częściej zapadają na choroby jelitowe i ogólnoustrojowe (Tang et al., 2025). Utrzymanie eubiozy jest więc kluczowe dla zachowania jednej z podstawowych barier obronnych organizmu.

Jak mikrobiota chroni przed chorobami?

Zdrowa mikrobiota działa jako naturalna bariera poprzez różne mechanizmy:

Czynniki wpływające na mikrobiotę w praktyce

Na skład i stabilność mikrobioty świń wpływa wiele czynników, w tym przede wszystkim żywienie, zarządzanie i środowisko (Tang et al., 2025).

	Żywienie Diety z nadmiarem niestrawionego białka, niską zawartością fermentującego włókna lub gwałtowne zmiany żywienia podczas odsadzania mogą prowadzić do fermentacji proteolitycznej i powstawania toksycznych metabolitów. Niewłaściwe stosowanie dodatków paszowych może zaburzać eubiozę.
	Zarządzanie i środowisko Stres termiczny, społeczny i manipulacyjny zwiększa poziom kortyzolu oraz zaburza immunomodulację i równowagę mikrobiologiczną. Niska higiena i słaba jakość wody zwiększają presję patogenów.
	Czynniki fizjologiczne i genetyczne Wiek, genetyka oraz obecność infekcji immunosupresyjnych (wirusowych lub bakteryjnych) bezpośrednio wpływają na skład mikrobioty i podatność na choroby.

Antybiotyki: wpływ na mikrobiotę i dysbiozę

Jednym z najważniejszych czynników indukujących dysbiozę jest niewłaściwe stosowanie antybiotyków. Choć są one niezbędne w leczeniu infekcji, ich nadmierne i niekontrolowane użycie ma negatywne konsekwencje dla zdrowia zwierząt i zrównoważenia produkcji (Upadhaya i Kim, 2022).

Mechanizm działania antybiotyków, ukierunkowany na eliminację patogenów, wpływa również bezpośrednio na mikrobiotę i jej równowagę.

Spadek różnorodności i utrata funkcji Antybiotyki, szczególnie o szerokim spektrum, znacząco ograniczają różnorodność mikrobiologiczną i zaburzają równowagę, osłabiając funkcje mikrobioty.

Selekcja oporności Niewłaściwe stosowanie antybiotyków sprzyja selekcji bakterii opornych, eliminując wrażliwe populacje i umożliwiając rozwój szczepów opornych.

Utrata zdolności regeneracji Po antybiotykoterapii mikrobiota traci różnorodność i funkcjonalność, co ogranicza jej zdolność do odbudowy i zwiększa ryzyko nawrotów oraz dysbiozy.

Na podstawie: Seekatz AM et al., 2022

Ograniczanie antybiotyków i dostępne alternatywy

Na świecie obserwuje się rosnącą tendencję do ograniczania stosowania antybiotyków w produkcji zwierzęcej, wynikającą z zagrożenia opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR).

Ograniczenie stosowania antybiotyków nie oznacza braku możliwości terapeutycznych, lecz konieczność wdrażania nowych strategii zarządzania zdrowiem. Podejście weterynaryjne powinno koncentrować się na profilaktyce, modulacji mikrobioty, utrzymaniu eubiozy i wzmacnianiu odporności.

Obecnie dostępne są skuteczne alternatywy:

Probiotyki Korzystne mikroorganizmy (np. Lactobacillus, Bacillus) konkurujące z patogenami i wspierające odporność.

Prebiotyki Funkcjonalne włókna (np. FOS, MOS, inulina) stymulujące rozwój korzystnej mikroflory i produkcję SCFA.

Kwasy organiczne Obniżają pH przewodu pokarmowego, ograniczając rozwój E. coli i Salmonella.

Peptydy przeciwdrobnoustrojowe (AMP) Działają bezpośrednio na patogeny przy minimalnym wpływie na mikrobiotę.

Związki roślinne Naturalne substancje o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym wspierające zdrowie jelit.

Wnioski

Relacja między mikrobiotą, dysbiozą i chorobami ma charakter wieloczynnikowy i wymaga zintegrowanego podejścia obejmującego żywienie, zarządzanie, środowisko oraz racjonalne stosowanie antybiotyków. Uwzględnienie zdrowia mikrobiologicznego w strategiach produkcyjnych stanowi klucz do bardziej zrównoważonej i efektywnej produkcji trzody chlewnej, zgodnej z koncepcją One Health.